Mozart in de vrijmetselarij.
Hoe is het Mozart in die roerige tijd vergaan?
Toen hij in 1784 toetrad was de vrijmetselarij nog in volle bloei. Er waren acht loges en hij heeft gekozen voor “Zur Wohltätigkeit”, waarschijnlijk omdat een vriend van hem daar voorzitter was.
Op 14 December 1784 werd hij ingewijd, op 7 Januari 1785 reeds bevorderd tot gezel en op 13 Januari verheven tot Meester. Dat ging dus allemaal erg snel. Maar dat tempo was in die tijd niet ongebruikelijk.
Wat zocht Mozart in de vrijmetselarij. Wat waren zijn drijfveren om lid te worden en te blijven?
Vaak wordt in de literatuur gesuggereerd dat het hem vooral ging om het maatschappelijke aanzien, het behoren tot een kring van aanzienlijke vrienden. Hij was ten slotte onafhankelijk musicus, zonder vaste aanstelling. Hij leefde o.a. van het geven van particuliere lessen en concerten in de paleizen van de adel en de gefortuneerde burgerij. De vrijmetselarij dus als een handige omgeving voor het onderhouden van zijn netwerk. Er kunnen vraagtekens gezet worden bij deze beeldvorming en we kunnen het waarschijnlijk als drijfveer voor Mozarts lidmaatschap rustig uitsluiten. Immers toen het de loges in latere jaren bar slecht ging en er geen enkel maatschappelijk of sociaal voordeel meer aan te behalen viel, is Mozart trouw lid gebleven.
Een volgende vraag is veel moeilijker te beantwoorden: tot welke richting voelde Mozart zich aangetrokken ? Was dat het enthousiasme van de Broeders in “Zum Wahren Eintracht” voor de maatschappelijke veranderingen door de Verlichting? Of ging zijn hart meer uit naar de esoterie en de alchemie van “Zur Gekrönter Hoffnung” ?
Het is moeilijk te zeggen want hij heeft zijn gedachten over de vrijmetselarij nooit op schrift gesteld. Maar wel zeker is dat hij in zijn eerste jaar in beide loges regelmatig heeft gevisiteerd en voor beide ook muziek heeft geschreven. Zo voltooide hij op 20 April 1785 “Die Maurerfreude” een cantate opgedragen aan Von Born, de voorzitter van “Zum Wahren Eintracht”. Het werk is in Augustus 1785 uitgegeven door een Broeder uit “Zur Gekrönter Hoffnung”. De opbrengst ging naar de armen. Later in November 1785 werd in “Zur Gekrönter Hoffnung” zijn “Maurerische Trauermusik” uitgevoerd ter nagedachtenis van twee overleden Broeders.
In beide loges had hij dus goede contacten. Kennelijk hebben de verschillen van inzicht tussen de twee loges over de te volgen richting hem daarbij niet erg gestoord. Mogelijk suggereert de vraag naar zijn voorkeur dan ook wel een verkeerde tegenstelling. Het was voor hem kennelijk heel goed mogelijk een synthese te vinden. Zijn sympathie voor de ideeën van de Verlichting blijkt wel uit een aantal opera’s, waarin hij de gevestigde orde en de adel op de hak neemt. Anderzijds toont “Die Zauberflöte” een zeer diepgaande interesse voor en bekendheid met de esoterie en de spirituele component in de vrijmetselarij. Daarmee heeft hij de twee richtingen, de maatschappelijke betrokkenheid en het spirituele gedachtegoed, op een geheel eigen wijze vorm gegeven in zijn werk.
Mozart is ook in de slechte jaren een trouw lid van de loge gebleven en hij is er steeds muziek voor blijven componeren. Op 18 November 1791 werd het nieuwe gebouw van “Zur Gekrönter Hoffnung” in gebruik genomen. Een grote vreugde voor Mozart. Bij de inwijding werd zijn “Kleine Freimaurer Cantate “ ten gehore gebracht. Kort daarna werd hij ernstig ziek en hij stierf op 5 December 1791.
De conclusie dat Mozart een hele serieuze en trouwe vrijmetselaar is geweest, lijkt gerechtvaardigd. Hij heeft intens meegeleefd en gearbeid met de Broeders. Hij kende het maçonnieke gedachtegoed door en door en heeft het op zijn eigen wijze verwerkt en vorm gegeven. Zijn maçonnieke muziek getuigt dan ook van die betrokkenheid en de vreugde die hij ervaren heeft bij de arbeid in de loge.
Literatuur :
- Wolfgang Amadeus Mozart, volledig overzicht van zijn leven en muziek, onder redactie van H.C. Landon , Thames and Hudson, Londen 1990 ; (vertaald uit het Engels) Tirion, Baarn 1999.
- Die Zauberflöte een alchemistische allegorie, Dr. M.F.M. van den Berk, Tilburg University Press, 1995.